Երեվան քաղաքի Նուբարաշենի կոշտ կենցաղային թափոնների աղբավայրում կենսագազի օգտահանման և էլեկտրական էներգիայի արտադրության նախագիծ

ԱՍԿ-երի 99%-ը կփոխանցվի Շիմիզու կորպորացիային, իսկ 1% կփոխանցվի ՄԶՄ գործադիր խորհրդի ռեգիստրի ներքո Հայաստանի ազգային ՄԶՄ ենթահաշվին:

Նախագծի համընդհանուր նպատակն է Երևան քաղաքի Նուբարաշենի կոշտ կենցաղային թափոնների աղբավայրում օգտահանել կենսագազ և այն օգտագործել գազամխոցային շարժիչով գեներատորում` էլեկտրական էներգիա արտադրելու համար:

2001 թ. ի վեր Ճապոնիայի շինարարական և ինժեներական ընկերությունը` Շիմիզու կորպորացիան իրականացրել է մի շարք ուսումնասիրություններ` Հայաստանի տնտեսության մի շարք բնագավառներում ՄԶՄ նախագծեր իրականացնելու համար: Նախնական հիմնավորման փուլում գտնվող երեք ընտրված նախագծերն էին. "Կոգեներացիոն համակարգի կիրառումը Երևանի քաղաքային ջեռուցման համակարգում", "Երկու փոքր հիդրոկայանների կառուցում", ինչպես նաև ծրագիր, որով առաջարկվում էր Երևան քաղաքի Նուբարաշենի կոշտ կենցաղային թափոնների աղբավայրից օգտահանել գազ և իրականացնել դրա հետագա այրումը գազամխոցային շարժիչով գեներատորում:

Ենթադրվում էր, որ նշված նախագիծը կլինի առավել խոստումնալիցը, և 2002 թվականին NEDO-ի առաջարկով մշակվեց Երևանի կոշտ կենցաղային թափոնների աղբավայրերում մեթանի օգտահանման հիմնավորման նախագիծը: Ուսումնասիրությամբ ներկայացվեցին Հայաստանի Հանրապետությանը վերաբերող ընդհանուր նյութեր, Երևանում կոշտ թափոնների տնօրինման պրակտիկան, բնապահպանական օրենսդրությունը, ծրագրի իրականացման վայրի նկարագրությունը և այլն: Այնուհետև, համապատասխան նախարարությունների և պաշտոնյաների հետ մի շարք խորհրդակցություններից հետ, նշված հետազոտությունը հիմք ծառայեց նախագծային փաստաթղթի մշակման համար:

Երևան քաղաքի կոշտ կենցաղային թափոնները հավաքվում են Նուբարաշենի աղբավայրում 1960թ. երբ քաղաքի ծայրամասում ստեղծվեց աղբավայրը: Աղբավայրի տեղանքը պայմանականորեն բաժանված է երեք սեկտորների` Ա, Բ և Գ, որոնցից յուրաքանչյուրը զբաղեցնում է 20 հա տարածք: Ա տեղանքը սկսեց գործել 1960թ. և լիովին լցվեց 1985թ., Բ տեղանքը գործում է 1986թ. մինչ օրս, և Գ տեղանքը առանձնացվել է հետագա օգտագործման համար:

Նուբարաշենի աղբավայրում կուտակվում են մոտավորապես 1.2 մլն բնակչություն ունեցող Երևան քաղաքի գրեթե բոլոր կոշտ թափոնները: Նուբարաշենում հավաքվող աղբի գրեթե ամբողջ ծավալը բաղկացած է քաղաքացիների կողմից դուրս նետվող կենցաղային աղբից, մինչդեռ արդյունաբերական աղբը ներկայումս կազմում է աղբի ծավալի մի փոքր մասնաբաժին: Նուբարաշենի աղբավայր բերվող աղբի ծավալը շատ մոտավոր հաշվարկով կազմում է օրական 420-450 տոննա:

Միջոցների բացակայության պատճառով տեղանքի շահագործումը և ծանր տեխնիկայի կիրառումը չի իրականացվում ըստ սահմանված նորմերի (ստանդարտների): Տեղանքում աղբավայրից արտանետվող գազը արտանետվում է մթնոլորտ առանց հսկողության, և տեղանքի ներկայիս պայմանները վնասակար են, տեղական մասշտաբով, շրջակա միջավայրի համար: Այսպիսով, աղբավայրից արտանետվող գազը տհաճ հոտի աղբյուր է` ցածր պարունակությամբ արտանետվելու դեպքում, և պայթյունի կամ հրկիզման հնարավոր պատճառ է` բարձր պարունակությամբ արտանետվելու դեպքում:

Ավելին, քանի որ աղբավայրից արտանետվող գազի հիմնական բաղադրիչը մեթանն է, որն ունի 21 գլոբալ տաքացման պոտենցիալ, այն նաև բացասական ազդեցություն ունի համընդհանուր շրջակա միջավայրի վրա: Երևան քաղաքում նախկինում ևս փորձ է արվել հավաքել աղբավայրից արտանետվող գազը, սակայն այդ փորձը ձախողվել է` միջոցների պակասի և նաև անբավարար տեխնիկական հագեցվածության պատճառով:

Նախագծի առաջին փուլի նպատակն աղբավայրային գազի որսման և այրման համակարգի տեղադրումն է, որը բաղկացած է գազի հավաքման ուղղաձիգ հորերից, գազի դրենաժի հորիզոնական համակարգից, գազի հավաքման խողովակներից, հերմետիկ ծածկույթից, չափիչ սարքավորումներից, օդամղիչներից և ջահից: Սա բարձրարդյունավետ համակարգ է, որի դեպքում ակնկալվում է աղբավայրից արտանետվող գազի օգտանահանման 60% արդյունավետություն:

Նախագծի այս փուլը իրականացվում է աղբավայրի 6.5 հա մակերես ունեցող տարածքում ուր տեղադրված են գազի հավաքման 28 հոր և խողովակաշարային համակարգեր: Որսվող գազը 3 պոմպերի միջոցով աղբավայրից մղվում է դեպի ջահ և այրվում է: Նախագծի իրականացման վայրը ծածկված է հողի շերտով, որպեսզի կանխել աղբավայրային գազի ֆուգիտիվ հոսակորուստները և ցանկապատված է` կենդանիների և անօթևանների մուտքը կանխելու նպատակով:

Նախագծի երկրորդ փուլը ենթադրում է փոքրամասշտաբ կոգեներացիոն տեղակայանքի տեղադրումը` էլեկտրական և ջերմային էներգիայի արտադրության նպատակով: Տեղակայանքը բաղկացած է գազամխոցային շարժիչից, որն ի վիճակի է ապահովել կայուն շահագործում նույնիսկ նոսրացված` աղբավայրից արտանետվող գազի (մասնավորապես մեթանի) կիրառմամբ, գեներատորներից, կառավարման վահանակներից, էլեկտրահաղորդման գծերից և չափիչ սարքավորումներից:

Կոգեներացիոն տեղակայանքի տեղակայման և դրա հզորության ընտրության մասին որոշումը կկայացվի նախագծի մասնակիցների կողմից հաշվի առնելով նախագծի առաջին փուլի իրականացման արդյունքները և կախված տարեկան կտրվածքով աղբավայրային գազի հավաքման մոնիտորինգի արդյունքներից: Դրական որոշում ընդունելու դեպքում, տեղակայանքի գումարային դրվածքային հզորությունը կարող է կազմել 1.4 ՄՎտ, իսկ էլեկտրական էներգիայի տարեկան արտադրությունը` 10 մլն կՎտժ: Արտադրվող էլեկտրաէներգիան կփոխանցվ իազգային ցանց` "Արեշ-2" ենթակայանի միջոցով:

Նախագծի դրական բնապահպանական ազդեցությունից բացի, ակնկալվում են հետևյալ արդյունքները. աղբավայրի սանիտարահիգիենիկ պայմանների բարելավում` այն մասամբ խոշոր ավազով և հողով ծածկելու միջոցով, տհաճ հոտի տարածման և մնացորդների հրկիզման կանխարգելում, էներգիայի արտադրության սպառված աղբյուրների փոխարինում, էներգիայի օգտակար կիրառում, մարդկային զարգացում` նորարարական տեխնոլոգիաների ներմուծման միջոցով, զբաղվածության ապահովում նախագծի իրականացման շրջանակներում:

Նախագծային փաստաթղթի վերջնական տարբերակի մշակմանը նախորդեցին մի շարք հանդիպումներ ՀՀ բնապահպանության նախարարությունում, որը հանդես է գալիս որպես Կիոտոյի արձանագրության ՄԶՄ նշանակված լիազորված ազգային մարմին (ԼԱՄ), ինչպես նաև տեղանքի այցելություններ: Նախագծային փաստաթղթի վերջնական տարբերակը ներկայացվել է ԼԱՄ-ի կողմից հաստատման համար 2005թ. հունվարի 21-ին: Նախագծի մասնակիցներն են Շիմիզու կորպորացիան, Հոկկայդո էլեկտրիկ փաուերս Կո., Ինկ. ընկերությունը և Երևանի քաղաքապետարանը:

Նախագծային փաստաթուղթը քննարկվել է ԼԱՄ-ի կողմից Հայաստանի կայուն զարգացմանը նպաստելու տեսանկյունից և հաստատվել է 2005թ. փետրվարի 16-ին: Մեկ շաբաթ անց նախագիծը հաստատվել է նաև Ճապոնիայի կառավարության կողմից: Այնուհետև նախագիծը վավերացվել է նշանակված գործառնական մարմին հանդիսացող` Ճապոնիայի որակի ապահովման կազմակերպության (JQA) կողմից և ներկայացվել է ՄԶՄ գործադիր խորհրդին գրանցման համար:

2005թ. նոյեմբերի 28-ին տեղի ունեցավ "Երևան քաղաքի Նուբարաշենի կոշտ կենցաղային թափոնների աղբավայրում կենսագազի օգտահանում և էլեկտրական էներգիայի արտադրություն" ՄԶՄ նախագծի գրանցումը: Գրանցման վերաբերյալ դրական որոշում կայացվել էր ավելի վաղ այդ ամսին, ՄԶՄ գործադիր խորհրդի 22-րդ նիստին:

2006թ. մայիսի 11-ին նախագծի մասնակիցների միջև ստորագրվեց փոխըմբռնման արձանագրություն: Արձանագրությունը շրջանակային փաստաթուղթ է, որում նշվում են մասնակիցների փոխադարձ պարտավորությունները և սահմանվում են նախագծի հետագա իրականացման պայմանները: Այն նախատեսում է առանձին համաձայնագրի ստորագրում, որով կհաստատվեն նախագծի շինարարական աշխատանքները:

2006թ. սեպտեմբերի 22-ին Շիմիզու կորպորացիան ավարտին հասցրեց երեք ամիս տևողությամբ ուսումնասիրությունը աղբավայրի տարածքում, որի նպատակն էր. (i) գնահատել աղբավայրում հավաքվող թափոնների իրական ծավալը և կազմը, (ii) տեղադրել փորձնական հորեր և կատարել աղբավայրից ստացվող գազի վերլուծություն, (iii) կատարել մակերեսային գազի վերլուծություն, (iv) չափել ստորգետնյա ջրերի մակարդակը: Հետազոտության արդյունքների հիման վրա Շիմիզու կորպորացիան նույնականացրել է տարածքներ աղբավայրից ստացվող գազի օգտահանման զգալի պոտենցիալով և վերանայել է նախագծային գործունեության ներքո տեղադրման ենթակա էլեկտրական գեներատորի հզորությունը:

2007թ. հունիսի 1-ին ճապոնական կոնսորցիումի և Երևանի քաղաքապետարանի միջև ստորագրվեց Նուբարաշենի ՄԶՄ նախագծին առնչվող համաձայնագրի հիմնական հարցերի վերաբերյալ ամփոփ հուշագիր: Փաստաթղթով սահմանվում և հստակեցվում են 2008 թվականին կողմերի միջև ստորագրվելիք համաձայնագրի հիմնական կազմակերպչական և ֆինանսական հարցերը:

2009թ. մարտի 10-ին Երևանի քաղաքապետարանի և ճապոնական "Շիմիզու" կորպորացիայի միջև ստորագրվեց "Երևան քաղաքի Նուբարաշենի կոշտ կենցաղային թափոնների աղբավայրում կենսագազի հավաքում" ՄԶՄ նախագծի իրականացման պայմանագիրը: Երևանի քաղաքապետարանի կողմից փաստաթուղթը ստորագրեց քաղաքապետ Գագիկ Բեգլարյանը իսկ "Շիմիզու" կորպորացիայի կողմից` Ընկերության ջերմոցային գազերի արտանետումների նվազեցման ծրագրերի դեպարտամենտի գլխավոր մենեջեր Հիրոյուկի Կուրիտան:

Նախագծի բացման արարողությունը տեղի ունեցավ 2009թ. հոկտեմբերի 13-ին: Միջոցառումը իրականացվել է նախագծի մասնակիցների, այն է ճապոնական "Շիմիզու" կորպորացիայի և Երևանի քաղաքապետարանի կողմից համատեղ: Բացման արարողությանը մասնակցեցին նախարարությունների, գերատեսչությունների, քաղաքապետարանի, համայնքների, ինչպես նաև զանգվածային լրատվամիջոցենրի ավելի քան 30 ներկայացուցիչ:

Նախագիծի շահագործումը մեկնարկվել է 2009թ. հոկտեմբերին: