Լուսակերտի կենսագազի գործարան (ԼԿԳ)` թռչնաղբի մշակումից ստացվող մեթանի որսում և այրում

GasCon ApS, Ramboll Denmark A/S (Դանիա)

Նախագծի նպատակն է նվազեցնել Լուսակերտի տոհմային թռչնաբուծական ֆաբրիկայում կենդանական թափոններից առաջացող ջերմոցային գազերի արտանետումները` կենդանական թափոնների կառավարման համակարգի բարելավման միջոցով:

Լուսակերտի տոհմային թռչնաբուծական ֆաբրիկան (ԼՏԹՖ) հիմնվել է 1964 թ. և իր առաջին արտադրանքը տվել է 1966 թ.: 1988 թ. ֆերման հասել է իր ամենաբարձր արդյունավետությանը, արտադրելով օրական մոտավորապես 650 000 հավկիթ: Այնուամենայնիվ, ֆերման կանգնեցվել է 1992 թ. և վերագործարկվել է միայն 1998 թ.:

Նույն թվականին ԼՏԹՖ-ն ներառվել է "Մաքս կոնցեռն" ՍՊԸ-ի կազմում: Կոնցեռնը հայաստանյան ընկերություն է, որը ներառված է գործարար գործունեության տարբեր բնագավառներում, այն է` մշակաբույսերի աճեցում, փայտամշակում, մսամթերքի արտադրություն և այլն: Ներկայումս ԼՏԹՖ-ը թռչնամսի և հավկիթի արտադրության հայաստանյան շուկայի առաջատար ընկերություններից է:

Մինչև նախագծի իրականացումը, ֆաբրիկայում, որպես թռչնաղբի վերամշակման համակարգ, օգտագործվում էին ավանդական բաց կայունացման ավազաններ, որոնք անհրաժեշտ էին թռչնաֆաբրիկայի գործունեության արդյունքում ստացվող հեղուկ թափոնների մշակման համար: Այս մոտեցումը դիտվում է որպես կենդանական թափոնների կառավարման առավել տնտեսող, արդյունավետ և հուսալի համակարգ: Սակայն անաէրոբ ավազաններն առաջացնում են մեթանի (CH₄) և ազոտի ենթօքսիդի (N₂O) ուղղակի արտանետում մթնոլորտ` որպես ավազաններում տեղի ունեցող անաերոբ խմորման արդյունք: Այսպիսով, մարդածին ջերմոցային գազերն արտանետվում են մթնոլորտ կենդանիների մնացորդների քայքայման և ազոտի գոլորշիացման հետ կապված նիտրիֆիկացման / դենիտրիֆիկացման պրոցեսի արդյունքում:

Հայաստանում առկա չեն և չեն նախատեսվում կամ պլանավորվում ազգային, պետական կամ տեղական մակարդակով կարգավորիչ դրույթներ, որոնցով հնարավոր է իրականացնել գյուղատնտեսական գործունեությունից, հատկապես թռչնամսի արտադրությունից, առաջացող ջերմոցային գազերի արտանետումների կարգավորում: Ձեռնարկությունում առաջացող կենսագազը (հիմնականում մեթանը) չի հավաքվում կամ ոչնչացվում: Հաշվի առնելով վերը նշվածը, ինչպես նաև այն, որ ձեռնարկությունում ներկայումս կիրառվող ավազանների համակարգը համապատասխանում է ազգային պահանջներին, կարելի էր ենթադրել, որ որևէ բարելավում չի լինի, եթե չգտնվի տնտեսապես առավել նպատակահարմար լուծում:

Կիոտոյի արձանագրության ուժի մեջ մտնելը զգալի ներգործություն ունեցավ առավել ծախսատար տեխնոլոգիայի կիրառման վերաբերյալ որոշման ընդունման վրա, ինչը հնարավորություն կտա ձեռնարկությունում բարելավել թափոնների կառավարման համակարգը և նվազեցնել մթնոլորտ ջերմոցային գազերի արտանետումները: 2005 թվականին "Մաքս կոնցեռն" ՍՊԸ-ն (հայաստանյան ընկերություն, որին պատկանում է ԼՏԹՖ-ը), "Վեկստ" հիմնադրամը (անկախ մասնավոր նորվեգիական հիմնադրամ, որը զբաղվում է հիմնականում էներգաարդյունավետության ոլորտի հետազոտություններով և նախագծերի մշակմամբ) և Դանիայի բնապահպանության նախարարությանն առնըթեր շրջակա միջավայրի պահպանության գործակալությունը համատեղ նախաձեռնեցին ՄԶՄ ներքո Լուսակերտի կենսագազի գործարանի նախագծի մշակումը:

Նախագիծը ներառում է թռչնաղբի վերամշակման ընդհանուր պրակտիկայի բարելավում, ջերմոցային գազերի քանակի զգալի նվազեցում` համեմատած այն արտանետումների հետ, որոնք այլապես առկա կլինեին թռչնաղբի վերամշակման ավանդական համակարգի կիրառման դեպքում: Նախագիծը կարող է հանգեցնել նաև արտահոսող ջրի որակի բարելավմանը:

Տեխնոլոգիայի կիրառման հիմքում ընկած է անաերոբ խմորման միջոցով թափոնների մշակումը: Խմորիչի ծավալը կազմում է 5000 մ3: Գոյություն ունեցող մետաղյա պահեստարանը նախատեսված է արտադրված կենսագազի պաշարման համար:

Կենսագազի գործարանից ստացված թափոնները կուղղվեն դեպի գոյություն ունեցող ավազաններ, իսկ հավաքված գազը կօգտագործվի գազամխոցային շարժիչով գեներատորում (850 կՎտ)` ջերմություն և էլեկտրաէներգիա արտադրելու համար: Ավելորդ գազը կենթարկվի այրման: Կոգեներացիոն կայանում արտադրվող ջերմային էներգիան կօգտագործվի խմորիչի ջեռուցման համար` պրոցեսը օպտիմիզացնելու և թափոններում պարունակվող օրգանական նյութերի քայքայման արագությունն ավելացնելու համար, դրանով իսկ փոխարինելով հանածո վառելիքը, որը կնպաստեր արտանետումների հոսքին:

Անհրաժեշտ է նշել, որ խմորիչների գործարկման արդյունքում թռչնաղբի վերամշակման բարելավված կառավարումը չի պահանջում հավանոցների վերակառուցում: Հետևաբար, դրանց ֆիզիկական տարողունակության կամ ամբարների կառավարման հետ կապված փոփոխություններ տեղի չեն ունենա: Մշակման ենթակա թափոնների ծավալը չի ավելանում, այլ բարելավվում են միայն մշակման չափանիշները:

ԼԿԳ նախագիծը իրագործվում է Կիոտոյի արձանագրության Մաքուր զարգացման մեխանիզմի (ՄԶՄ) ներքո և նախատեսում է ներդրումներ խմորիչների, պոմպերի, էլեկտրասարքավորումների կառավարման վահանակների, տեխնիկական միջոցների, գազի այրման ջահերի և գազամղոցային շարժիչների մասով: Գործառնական հասույթը կստացվի բաշխիչ ցանցին էլեկտրաէներգիայի վաճառքից, ինչպես նաև կենսագազի արտադրությունից ստացված պարարտանյութի իրացումից: Ակնկալվում է, որ արտանետումների սերտիֆիկացված կրճատումներից (ԱՍԿ) ստացված եկամուտը ծրագիրը տնտեսապես կայուն կդարձնի: ԼԿԳ-ն համաձայնում է վարկավորման առաջին շրջանում ստացված ԱՍԿ-երի մի մասը փոխանցել դանիական կողմին:

Նախագիծն իրականացվում է "Լուսակերտի տոհմային թռչնաբուծական ֆաբրիկա" ՍՊԸ (Հայաստան), Vekst Project Financing Facility AS ընկերության (Նորվեգիա), Bigadan A/S և Industrialization Fund for Developing Countries - IFU հիմնադրամի (Դանիա) համատեղ ֆինանսավորմամբ:

Այս ծրագրի մշակման բնապահպանական ազդեցությունը կարող է ամփոփվել հետևյալ հավելյալ արդյունքների տեսքով.

• գարշահոտություն առաջացնող ցնդող օրգանական բաղադրիչների մթնոլորտ արտանետումների նվազեցում.
• էլեկտրաէներգիայի արտադրության համար որպես էներգետիկ ռեսուրս հավաքված կենսագազի օգտագործում.
• վարակակիրների և օդային ինֆեկցիաների արտանետման ռիսկի նվազեցում:

Խմորման տեխնոլոգիայի կիրառումը նախագծում բարելավումներ կառաջացնի կենդանական թափոնների կառավարման համակարգում և կարող է ճանապարհ հարթել թափոնների մշակումը կատարելագործելու և Հայաստանում թափոնների մշակման միջոցով պարարտանյութերի առևտրային արտադրությունն ապահովելու համար:

Նախագիծը մշակողները կիրառում են բազմակի մոտեցում նախագծի հարթ ընթացքը, ներառյալ տեխնոլոգիայի փոխանցումն, ապահովելու համար: Այս մոտեցումը ներառում է ամբողջական տեխնոլոգիական լուծումների մանրամասն ներկայացում և նախագծում, համապատասխան տեխնոլոգիաներ/ծառայություններ մատուցողների նույնականացում և որակավորում, նախագծի ամբողջական ներդրման վերահսկում, ձեռնարկության անձնակազմի ուսուցում, մշտական դիտանցում և շահագործման ամբողջական ծրագրի մշակում/իրականացում:

Նախագծի հայեցակարգը ներկայացնող նախագծային գաղափարի նկարագրությունը (ՆԳՆ) ներկայացվել է ԼԱՄ-ի քննարկմանը 2005թ. ապրիլի 7-ին և հավանության է առժանացել ԼԱՄ-ի կողմից 2005թ. մայիսի 16-ին:

2006 թվականի ապրիլին նախագծային փաստաթղթի վերջին տարբերակը (Տարբերակ 6-ը) ներկայացվեց ԼԱՄ-ի հաստատմանը: Նախագծային փաստաթուղթը քննարկվեց ԼԱՄ-ի կողմից Հայաստանի կայուն զարգացմանը նպաստելու տեսանկյունից և հաստատվեց 2006թ. մայիսի 5-ին: Միևնույն ժամանակ, նախագծի մասնակիցները նախաձեռնեցին և նշանակված գործառնական մարմնի (Det Norske Veritas) միջոցով ավարտին հասցրին նախագծի վավերացման գործընթացը: Նախագծի վավերացման հաշվետվությունը տպագրվեց 2005թ. դեկտեմբերի 8-ին և վերանայվեց 2006թ. ապրիլի 10-ին:

2006թ. հուլիսի 15-ին նախագիծը ներկայացվեց ՄԶՄ գործադիր խորհրդի գրանցմանը:

2006թ. սեպտեմբերի 11-ին Լուսակերտի կենսագազի գործարանի նախագիծը գրանցվեց ՄԶՄ գործադիր խորհրդի կողմից և դարձավ Հայաստանի Հանրապետությունում երկրորդ ՄԶՄ նախագիծը:

Շինարարական աշխատանքները սկսվել են 2007թ. օգոստոսին և ավարտվել 2008թ. մարտին: Մարտից մինչև հոկտեմբեր ընկած ժամանակահատվածում իրականացվել են սարքավորումների և կոգեներացիոն տեղակայանքի կարգաբերման և փորձարկման աշխատանենրը: Գործարանի պաշտոնական բացման արարողությունը տեղի ունեցավ 2008թ. հոկտեմբերի 24-ին:

Գործարանի  շահագործումը մեկնարկվել է 2008թ. հոկտեմբերին: