ՄԶՄ-ը նախագծերի իրականացման հնարավորությունները երկրի տարբեր տարածաշրջաններում

208 ՄՎտ հզորությամբ համակցված ցիկլով աշխատող նոր կայանքի ներդնում Երևանի ՋԷԿ-ում: Ծրագիրը համատեղ կֆինանսավորվի Ճապոնիայի կողմից հատուկ պայմաններով տրամադրվող "փոփուկ" վարկերկի և ՀՀ կառավարության կողմից տրամադրվող համաֆինանսավորման ներքո: Նոր կայանքը գոլորշի (շոգի) կմատակարարի հարևանությամբ գտնվող արդյունաբերական գործարաններին և կջեռուցի ՋԷԿ-ին հարակից բնակավայրերը: Վառելիքի տարեկան գնահատված խնայումը կկազմի 276.000 տ պայմ. վառելիք: ՋԳ արտանետումների ակնկալվող տարեկան կրճատումը կկազմի 352 000 տ CO₂ համ.:

Երևան քաղաքի կենտրոնացված և ապակենտրոնացված ջերմամատակարարման համակարգի վերականգնում` կոգեներացիոն ջերմամատակարարման համակարգերի ներդրման, առկա կաթսայատների արդիականացման և ժամանակակից չափիչ ու հսկիչ սարքերի տեղադրման միջոցով:

Հայաստանում էներգետիկային բաժին է ընկնում ընդհանուր CO₂ արտանետումների 97%-ը: CO₂-ի գազի արտանետումների կրճատման և էներգախնայողության բարելավման հիմնական ներուժը ունեն էլեկտրաէներգիայի արտադրության և ջերմամատակարարման համակարգերը: Այսպիսով, քաղաքային ջերմամատակարարման համակարգում էներգաարդյունավետության բարձրացումը և էներգախնայողության միջոցառումները կարող են հանգեցնել ՋԳ արտանետումների զգալի կրճատման:

"Գաջեգործ" գաջի գործարանում կալցինացման գործընթացի ժամանակ էներգաարդյունավետ միջոցառումների և նոր տեխնոլոգիաների իրականացում: CO₂ արտանետումների կրճատման պոտենցիալը կգնահատվի ՄԱԿ-ի ԿՓՇԿ ներքո Հայաստանի Երկրորդ ազգային հաղորդագրության շրջանակներում: "Նաիրիտ գործարան" ՓԲԸ-ում սինթետիկ կաուչուկի արտադրության ժամանակ բնական գազի բութադիենով փոխարինում: Ներկայումս գործարանում կիրառվում է բնական գազից սինթետիկ կաուչուկի ստացման տեխնոլոգիան: Այս տեխնոլոգիային բնորոշ է բարձր էներգասպառումն ու ցածր արտադրողականությունը: Շոգեմուղերում բութադիենի տեխնոլոգիայի կիրառումը, ինչպես նաև էներգիայի կորուստների կրճատումը կնպաստի արտադրության արդյունավետության բարձրացմանը և կհանգեցնի ՋԳ արտանետումների կրճատման: ՋԳ արտանետումների տարեկան ակնկալվող կրճատումը կկազմի 225.000 տ CO₂համ:

Պոմպակայաններում էներգաարդյունավետ միջոցառումների իրականացում, բաշխիչ կայաններում ջրամատակարարման գրավիտացիոն համակարգերի ներդնում, ջրամատակարարման գոտիականացման սկզբունքների վերանայում, սպառողների մոտ (սպառողական մակարդակում) ժամանակակից անհատական ջրաչափերի և հսկիչ համակարգերի ներդնում: Վերը նշված միջոցառումների իրականացման շնորհիվ հնարավոր կլինի էականորեն կրճատել քաղաքային ջրամատակարարման համակարգում էներգիայի կիրառումը և կրճատել ՋԳ արտանետումներն էներգասպառման մեջ:

Անտառապատման և անտառվերականգնման ՄԶՄ նախագծեր, որոնք ուղղված են ածխածնի կլանմանը` կանաչ տարածքների ընդլայնմամբ, ինչպիսիք են քաղաքային անտառապատ տարածքների վերկանգնման, սանիտարահիգիենիկ, սպորտային և այլ սոցիալ բնապահպանական նպատակներից ելնելով:

Փոքր հիդրոէլեկտրակայանների կառուցում 21 ՄՎտ դրվածքային ընդհանուր հզորությամբ և տարեկան 54.5 ԳՎտ/ժ էներգիայի արտադրությամբ: Վառելանյութի գնահատված տարեկան խնայողությունը 18.000 տ պայմանական վառելիք է: ՋԳ արտանետումների տարեկան ակնկալվող կրճատումը հասնում է 29.500 տ CO₂ համ:

Անտառտնկման տարածքների ընդլայնմանն ուղղված անտառապատման և անտառվերականգնման ՄԶՄ նախագծերի իրականացում, որոնք ի հավելումն կարող են կանխարգելել հողերի էրոզիան, բարելավել ջրերի դրենաժային տարածքները և աջակցել գյուղատնտեսական նշանակության անտառների հիմնադրմանը համայնքային, պետական կամ մասնավոր սեփականություն հանդիսացող առավել ընդարձակ տարածքներում:

Փոքր հիդրոէլեկտրակայանների կառուցում 18.2 ՄՎտ դրվածքային ընդհանուր հզորությամբ և տարեկան 56.1 ԳՎտ/ժ էներգիայի արտադրությամբ: Վառելանյութի գնահատված տարեկան խնայողությունը 18.500 տ պայմանական վառելիք է: ՋԳ արտանետումների տարեկան ակնկալվող կրճատումը հասնում է 30.300 տ CO₂ համ:

Էներգաարդյունավետ միջոցառումների ներդնում և նոր տեխնոլոգիաների կիրառում "Արարատի" ցեմենտի գործարանում կրաքարի կալցինացման գործընթացի ժամանակ: CO₂ արտանետումների կրճատման ներուժը կգնահատվի ՄԱԿ-ի ԿՓՇԿ ներքո Հայաստանի երկրորդ ազգային հաղորդագրության շրջանակներում:

Անտառային պաշտպանիչ գոտիների և այլ գյուղատնտեսական նշանակության անտառների հիմնում, որոնք ուղղված են ածխածնի կլանմանը և գյուղմշակահողերի ու մարգագետինների կառավարման բարելավմանը` պահանջելով կանոնավոր ոռոգում:

Փոքր հիդրոէլեկտրակայանների կառուցում 23 ՄՎտ դրվածքային ընդհանուր հզորությամբ և տարեկան 66 ԳՎտ/ժ էներգիայի արտադրությամբ: Վառելանյութի գնահատված տարեկան խնայողությունը 21.800 տ պայմանական վառելիք է: ՋԳ արտանետումների տարեկան ակնկալվող կրճատումը հասնում է 35.700 տ CO₂ համ:

Հողմաէլեկտրակայանների կառուցում 60 ՄՎտ դրվածքային ընդհանուր հզորությամբ և տարեկան 58,5 ԳՎտ/ժ էներգիայի արտադրությամբ: Վառելանյութի գնահատված տարեկան խնայողությունը 19.400 տ պայմանական վառելիք է: ՋԳ արտանետումների տարեկան ակնկալվող կրճատումը հասնում է 31.800 տ CO₂ համ:

Անտառվերականգնման և անտառապատման ՄԶՄ ծրագրեր, որոնք ուղղված են Սևանա լճի ջրի բաշխման կառավարմանը, հողի էրոզիայի կանխմանը և նորաստեղծ անտառների վերականգնման աջակցմանը:

Հրազդանի ջերմաէլեկտրակայանում նոր 440 ՄՎտ հզորությամբ գազատուրբինի կառուցում (5-րդ բլոկ). CO₂ արտանետումների կրճատման ներուժը կգնահատվի ՄԱԿ-ի ԿՓՇԿ ներքո Հայաստանի երկրորդ ազգային հաղորդագրության շրջանակներում:

Փոքր հիդրոէլեկտրակայանների կառուցում 9.1 ՄՎտ դրվածքային ընդհանուր հզորությամբ և տարեկան 21,4 ԳՎտ/ժ էներգիայի արտադրությամբ: Վառելանյութի գնահատված տարեկան խնայողությունը 9.000 տ պայմանական վառելիք է: ՋԳ արտանետումների տարեկան ակնկալվող կրճատումը հասնում է 14.700 տ CO₂ համ:

"Միկա-Ցեմենտ" ՓԲԸ-ում ցեմենտի արտադրության տեխնոլոգիայի օպտիմիզացիա և էլեկտրաէներգիայի ու ռեսուրսների խնայման տեխնոլոգիաների ներդնում: ՋԳ արտանետումների տարեկան ակնկալվող կրճատումը հասնում է 115.000 տ CO₂ համ:

Լուսակերտի թռչնաֆաբրիկայի անասնապահական թափոնների ազդեցության մեղմում` կապված ՋԳ արտանետումների հետ` բարելավելով թռչնաֆաբրիկայում անասնապահական թափոնների ներկայումս գործածվող կառավարման համակարգը: Այս տեխնոլոգիայի իրականացումը, որպես առաջին քայլ, մինչև ավազանային համակարգի ստեղծումը, հիմնված է անաէրոբ խմորիչում օրգանական թափոնների մշակման վրա: Կենսագազի գործարանում ստացված թափոնները կհավաքվեն գոյություն ունեցող ավազաններում և ստացաված գազը կառաքվի գազաշարժիչային գեներատոր` էլեկտրականություն ստանալու համար: Ցանկացած ավելցուկային գազերը հետագայում այրվում են: ՋԳ արտանետումների տարեկան ակնկալվող կրճատումը հասնում է 63.000 տ CO₂ համ:

Անտառվերականգնման և անտառապատման ՄԶՄ ծրագրեր, որոնք ուղղված են ածխածնի կլանմանը, ինչպես նաև համայնքային, պետական կամ մասնավոր սեփականություն հանդիսացող հողերում անտառների սոցիալական, տնտեսական և բնապահպանական գործառույթներին:

"Լոռի Բերդ" հիդրոէլեկտրակայանի կառուցում 66 ՄՎտ դրվածքային ընդհանուր հզորությամբ և տարեկան 216 ԳՎտ/ժ էներգիայի արտադրությամբ: Փոքր հիդրոէլեկտրակայանը կկառուցվի Հայաստանի հյուսիսային մասում Ձորագետ գետի վրա որպես մի համալիր, որը բաղկացած կլինի 3 այլ հիդրոէլեկտրակայաններից: Շնող հիդրոէլեկտրակայանի կառուցում 75 ՄՎտ դրվածքային ընդհանուր հզորությամբ և տարեկան 270 ԳՎտ/ժ էներգիայի արտադրությամբ: Փոքր հիդրոէլեկտրակայանը կկառուցվի Հայաստանի հյուսիսային մասում Դեբեդ գետի վրա: Վառելանյութի գնահատված տարեկան խնայողությունը 89.100 տ պայմանական վառելիք է: ՋԳ արտանետումների տարեկան ակնկալվող կրճատումը հասնում է 146.000 տ CO₂ համ:

Փոքր հիդրոէլեկտրակայանների կառուցում 335 ՄՎտ դրվածքային ընդհանուր հզորությամբ և տարեկան 123,5 ԳՎտ/ժ էներգիայի արտադրությամբ: Վառելանյութի գնահատված տարեկան խնայողությունը 40.700տ համարժեք վառելիք է: ՋԳ արտանետումների տարեկան ակնկալվող կրճատումը հասնում է 66.700 տ CO2 համ:

Հողմային էլեկտրակայանների կառուցում ընդհուրը 25,2 ՄՎտ հզորությամբ և տարեկան 54,1 ԳՎտ/ժ էներգիայի արտադրությամբ: Վառելանյութի գնահատված տարեկան խնայողությունը 17.800 տ պայմանական վառելիք է: ՋԳ արտանետումների տարեկան ակնկալվող կրճատումը հասնում է 29.800 տ CO₂ համ:

Կոշտ կենցաղային թափոնների աղբավայրում կենսագազի օգտահանման և էլեկտրականության արտադրության ծրագիր: Տարեկան գնահատված արտանետումների կրճատումը հասնում է 197000 տ CO₂ համ:

Անտառվերականգնման և անտառապատման ՄԶՄ ծրագրերն ուղղված են անտառային տնկարանների ստեղծմանը տարբեր կառույցների սեփականություն հանդիսացող հողերում: Դա կաջակցի հողերի կայուն կառավարմանը, հողերի էրոզիայի կանխարգելմանը, ջրերի դրենաժային տարածքների բարելավմանը, գյուղատնտեսական նշանակություն ունեցող անտառների հիմնմանը, ինչպես նաև տեղական աշխատատեղերի ստեղծման միջոցով գյուղական աղքատության հաղթահարմանը և այլն:

"Մեղրիի" հիդրոէլեկտրակայանի կառուցում 140 ՄՎտ դրվածքային ընդհանուր հզորությամբ և տարեկան 800 ԳՎտ/ժ էներգիայի արտադրությամբ: CO₂ արտանետումների կրճատման ներուժը կգնահատվի ՄԱԿ-ի ԿՓՇԿ ներքո Հայաստանի երկրորդ ազգային հաղորդագրության շրջանակներում:

Փոքր հիդրոէլեկտրակայանների կառուցում դրվածքային 140 ՄՎտ դրվածքային ընդհանուր հզորությամբ և տարեկան 177,4 ԳՎտ/ժ էներգիայի արտադրությամբ: Վառելանյութի գնահատված տարեկան խնայողությունը 58.500 տ պայմանական վառելիք է: ՋԳ արտանետումների տարեկան ակնկալվող կրճատումը հասնում է 96.400 տ CO₂ համ:

Հողմաէլեկտրակայանների կառուցում 84 ՄՎտ դրվածքային ընդհանուր հզորությամբ և տարեկան 107,6 ԳՎտ/ժ էներգիայի արտադրությամբ: Վառելանյութի գնահատված տարեկան խնայողությունը 35.500 տ պայմանական վառելիք է: ՋԳ արտանետումների տարեկան ակնկալվող կրճատումը հասնում է 58.200 տ CO₂ համ:

Անտառվերականգնման և անտառապատման ՄԶՄ ծրագրերն ուղղված են անտառային տնկարանների ստեղծմանը տարբեր կառույցների սեփականություն հանդիսացող հողերում: Դա կաջակցի հողերի կայուն կառավարմանը, հողերի էրոզիայի կանխարգելմանը, ջրերի դրենաժային տարածքների բարելավմանը, գյուղատնտեսական նշանակություն ունեցող անտառների հիմնմանը, ինչպես նաև տեղական աշխատատեղերի ստեղծման միջոցով գյուղական աղքատության հաղթահարմանը և այլն:

Անտառվերականգնման և անտառապատման ՄԶՄ ծրագրերն ուղղված են անտառային տնկարանների ստեղծմանը տարբեր կառույցների սեփականություն հանդիսացող հողերում: Դա կաջակցի հողերի կայուն կառավարմանը, հողերի էրոզիայի կանխարգելմանը, ջրերի դրենաժային տարածքների բարելավմանը, գյուղատնտեսական նշանակություն ունեցող անտառների հիմնմանը, ինչպես նաև տեղական աշխատատեղերի ստեղծման միջոցով գյուղական աղքատության հաղթահարմանը և այլն:

Փոքր հիդրոէլեկտրակայանների կառուցում 25 ՄՎտ դրվածքային ընդհանուր հզորությամբ և տարեկան 78,9 ԳՎտ/ժ էներգիայի արտադրությամբ: Վառելանյութի գնահատված տարեկան խնայողությունը 26.000 տ պայմանական վառելիք է: ՋԳ արտանետումների տարեկան ակնկալվող կրճատումը հասնում է 42.700 տ CO₂ համ:

Հողմաէլեկտրակայանների կառուցում 10 ՄՎտ դրվածքային ընդհանուր հզորությամբ և տարեկան 21,5 ԳՎտ/ժ էներգիայի արտադրությամբ: Վառելանյութի գնահատված տարեկան խնայողությունը 7.100 տ պայմանական վառելիք է: ՋԳ արտանետումների տարեկան ակնկալվող կրճատումը հասնում է 11.600 տ CO₂ համ:

Կոշտ կենցաղային թափոնների աղբավայրում կենսագազի օգտահանման և էլեկտրականության արտադրության ծրագիր: Տարեկան գնահատված արտանետումների կրճատումը հասնում է 50000 տ CO₂ համ:

Անտառային պաշտպանիչ գոտիների և այլ գյուղատնտեսական նշանակության անտառների հիմնում, որոնք ուղղված են ածխածնի կլանմանը և գյուղմշակահողերի ու մարգագետինների կառավարման բարելավմանը` պահանջելով կանոնավոր ոռոգում:

Փոքր հիդրոէլեկտրակայանների կառուցում դրվածքային 35 ՄՎտ ընդհանուր հզորությամբ և տարեկան 88,7 ԳՎտ/ժ էներգիայի արտադրությամբ: Վառելանյութի գնահատված տարեկան խնայողությունը 29.300 տ պայմանական վառելիք է: ՋԳ արտանետումների տարեկան ակնկալվող կրճատումը հասնում է 48.700 տ CO₂ համ:

Հողմաէլեկտրակայանների կառուցում 14 ՄՎտ դրվածքային ընդհանուր հզորությամբ և տարեկան 42 ԳՎտ/ժ էներգիայի արտադրությամբ: Վառելանյութի գնահատված տարեկան խնայողությունը 13.900 տ պայմանական վառելիք է: ՋԳ արտանետումների տարեկան ակնկալվող կրճատումը հասնում է 22.800 տ CO₂ համ:

Անտառվերականգնման և անտառապատման ՄԶՄ ծրագրերն ուղղված են անտառային տնկարանների ստեղծմանը տարբեր կառույցների սեփականություն հանդիսացող հողերում: Դա կաջակցի հողերի կայուն կառավարմանը, հողերի էրոզիայի կանխարգելմանը, ջրերի դրենաժային տարածքների բարելավմանը, գյուղատնտեսական նշանակություն ունեցող անտառների հիմնմանը, ինչպես նաև տեղական աշխատատեղերի ստեղծման միջոցով գյուղական աղքատության հաղթահարմանը և այլն:

Ավտոճանապարհային տրանսպորտի և քաղաքային հասարակական տրանսպորտի մակարդակի բարելավում` ի շնորհիվ ավտոբուսների քանակի, ինչպես նաև էլեկտարական տրանսպորտի քանակի ավելացման: Տարեկան գնահատված արտանետումների կրճատումը հասնում է 66.000 տ CO₂ համ:

Տեխնոլոգիաների կիրառում գազատար խողովակների վերակառուցման, գազի բաշխումից և կոմպրեսորային տեղակայանքներից գազի արտահոսքի կանխարգելման, հեռահար կառավարման համակարգով և գազի շարժի հաշվարկման համակարգչահեն տվյալների բազայի համակարգի ներդնման համար: Տարեկան գնահատված արտանետումների կրճատումը հասնում է 320.000 տ CO₂ համ:

Հայաստանի առաջին ազգային հաղորդագրության հանաձայն կլիմայի փոփոխության ազդեցության մեղման գործողություններից մեկը Օպտիմալ անտառային հայեցակարգի մշակումն է, որն ընդհանուր առմամբ հետապնդում է մինչև 2050թ. 20.1 %- ով անտառապատ տարածքների ընդլայնման նպատակ` գործարկելով անտառվերականգնման և անտառապատման ծրագրերի հսկայական ներուժը Հայաստանում: Այնուամենայնիվ, կպահանջվի ծրագրի իրականացման բազմակողմանի ուսումնասիրություն` ՄԶՄ ձևաչափերին և գործընթացներին համահունչ անտառվերականգնման և անտառապատման ծրագրերի ներուժն ուսումնասիրելու համար: